Dezinformacja w kryzysie nie polega głównie na tym, że ktoś kłamie. Polega na tym, że w pierwszych godzinach nikt nie wie wszystkiego, powstaje próżnia informacyjna, a ludzie wypełniają ją domysłami - które potem krążą jako fakty.

Do tego dochodzi warstwa celowa: treści rozsiewane po to, żeby wywołać panikę, skłonić do niepotrzebnej ewakuacji albo zniechęcić do stosowania się do komunikatów służb. Skutkiem jest zatkana droga, zatkany numer alarmowy i ludzie podejmujący decyzje na podstawie nieprawdy.

Poniżej praktyczna procedura.

Pięć sygnałów ostrzegawczych

1. Nacisk na natychmiastowość

„Udostępniaj szybko!“, „Zanim usuną!”, „Przekaż dalej wszystkim!“

Prawdziwy komunikat służb nie prosi o udostępnianie. Nacisk na pilność jest techniką obchodzenia refleksji - a jedyne, co trzeba zrobić, żeby fałsz się nie rozniósł, to poczekać dwie minuty.

2. Brak źródła albo źródło niesprawdzalne

„Znajomy z wojska mówi…“, „Mój kolega pracuje w RCB…”, „Z wiarygodnych źródeł wiem…“

Prawdziwa informacja kryzysowa ma nadawcę, którego da się wskazać: komunikat gminy, wpis PSP, Alert RCB, konferencja wojewody. Jeśli nie da się wskazać nadawcy - traktuj jako plotkę, niezależnie od tego, jak sensownie brzmi.

3. Silna emocja zamiast konkretu

Komunikaty służb są nudne. Podają fakty, obszar, zalecenie i godzinę. Treść, która głównie wywołuje strach lub złość, a niewiele mówi o tym, co konkretnie robić, została napisana pod emocję, nie pod informację.

4. Zrzut ekranu zamiast linku

Zrzut ekranu jest formatem nieweryfikowalnym: nie widać daty, nie widać kontekstu, łatwo go zmontować. Jeśli treść jest prawdziwa, istnieje link do oryginału. Jeśli linku nie ma - pytanie „skąd to masz” jest zasadne.

5. Stare materiały w nowym kontekście

Najczęstszy mechanizm w każdym kryzysie: zdjęcie lub nagranie sprzed lat, z innego kraju, podpisane jako dzisiejsze. Nikt nie musi nic fałszować - wystarczy zmienić podpis.

Sprawdzenie: wyszukiwanie obrazem (w większości wyszukiwarek dostępne jednym kliknięciem) pokazuje, gdzie to zdjęcie pojawiało się wcześniej. Zajmuje kilkanaście sekund.

Procedura weryfikacji: trzy pytania

Zanim przekażesz cokolwiek dalej:

1. Kto to mówi? Nazwa instytucji albo redakcji. Jeśli nie ma - nie przekazujesz.

2. Czy potwierdza to drugie, niezależne źródło? Nie „drugi znajomy”, tylko drugi niezależny nadawca: komunikat gminy, wpis służb, serwis informacyjny z redakcją.

3. Co to zmienia w moim działaniu? Jeśli nic - nie ma powodu tego przekazywać. Większość treści krążących w kryzysie nie zawiera żadnego zalecenia, tylko podbija napięcie.

Gdzie sprawdzać - kolejność

  1. Urząd gminy lub miasta - strona i profile oficjalne. To pierwszy poziom zarządzania kryzysowego, patrz kto za co odpowiada.
  2. Alert RCB - SMS przychodzący do telefonów w zagrożonym rejonie.
  3. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa - komunikaty na gov.pl.
  4. Państwowa Straż Pożarna i policja - profile oficjalne, komunikaty lokalne.
  5. Radio publiczne, zwłaszcza rozgłośnia regionalna - działa bez internetu i bez zasięgu komórkowego.

To są kanały, na których można oprzeć decyzję. Wszystko poza tą listą wymaga weryfikacji przed użyciem.

Szczególny przypadek: komunikaty o ewakuacji

W każdym większym zdarzeniu pojawiają się fałszywe informacje o zarządzonej ewakuacji. Skutek jest wymierny: ludzie wyjeżdżają masowo, blokują drogi i uniemożliwiają dojazd służbom - czyli dokładnie to, czemu ewakuacja ma zapobiec.

Zasada: decyzję o ewakuacji ogłaszają władze - gmina, wojewoda - przez oficjalne kanały i w sposób jednoznaczny. Jeśli informacja o ewakuacji pochodzi z komunikatora, a nie ma jej na stronie gminy ani w radiu - poczekaj i sprawdź.

Kryteria własnej decyzji o wyjeździe, niezależnej od komunikatów, opisujemy w artykule zostać czy wyjechać.

Dlaczego „na wszelki wypadek przekażę dalej” jest złym odruchem

To jest intuicja życzliwa i szkodliwa.

Przekazanie niesprawdzonej informacji „na wszelki wypadek” ma trzy koszty: zwiększa szum, w którym giną komunikaty prawdziwe; wywołuje działania oparte na nieprawdzie; i - w dłuższym okresie - uczy odbiorców, że Twoje przekazy nie są wiarygodne, więc gdy przekażesz coś naprawdę ważnego, zostanie zignorowane.

Lepszy odruch: przekazuj wyłącznie komunikaty z oficjalnych kanałów, z linkiem do źródła.

Rozmowa w rodzinie

Warto ustalić tę zasadę zawczasu, tak samo jak punkt zborny:

W kryzysie sprawdzamy: stronę gminy i radio. Nie przekazujemy dalej niczego, co nie ma źródła.

Z nastolatkami warto porozmawiać osobno - mają dostęp do treści, których nikt nie filtruje, i często wcześniej niż dorośli. Rozmowa o tym, jak weryfikować, jest przy okazji najlepszą lekcją krytycznego myślenia, jaką można im dać. Szerzej o rozmowach rodzinnych: plan rodzinny.

Uwaga o tym serwisie

Skoro artykuł jest o weryfikacji źródeł, wypada powiedzieć jasno: PPON jest prywatnym projektem informacyjnym i komercyjnym. Nie jest instytucją państwową ani służbą.

Opieramy się na dokumentach publicznych - przepisach, poradnikach RCB, materiałach Komisji Europejskiej - i wskazujemy, z czego korzystamy, żeby dało się to sprawdzić. Nie prognozujemy, nie podajemy dat i nie powołujemy się na niejawne źródła.

W sytuacji zagrożenia stosuj się do komunikatów służb, nie do artykułu w internecie. Również nie do tego.